اقدام پژوهي و نيازهاي كاربران

Action research and users needs

دكتركامران صداقت

 جامعه شناس و پژوهشگر علوم اجتماعي

مقدمه
يكي از موضوعات مطرح شده در فناوري اطلاعات كاربرد نتايج پژوهشي در كارهاي تخصصي است.
در ضرورت طرحهاي پژوهشي در عين حال كه متخصصان مشكلاتشان را به طور اصولي قابل حل مي‌دانند چيزي را مي‌خواهند كه نتايج سودمندي را به سرعت به آنان نشان دهد. طوريكه گاه براي اين متخصصان درك اينكه پژوهش امري اصولي است و به سرعت نمي‌توان آن را به انجام رسانيد و گاهي ضرورتاً‌ نتايج قابل اجرايي هم بدنبال ندارد مشكل است.
مشكلي كه در اين ميان براي پژوهشگر پيش مي‌آيد اين است كه از يك سو متخصصان نتايج قابل اجرا مي‌خواهند و از سويي ديگر سرمايه‌گذاران پژوهشي خواهان روايي تحقيق هستند. از اين رو گاه محقق در ميانه راه قرار مي‌گيرد در حالي كه تلاش مي‌كند رضايت هر دو گروه را تامين كند.
زمانيكه نتايج پژوهشي تأثير آنچناني در دنياي عمل به وجود نمي‌آورد آژانسهاي سرمايه‌گذاري به نياز  براي «ترويج موثر بيشتر » تاكيد مي‌كنند.

ترويج پژوهش

اينكه ترويج نتايج پژوهشي باعث افزايش قابليت اجرايي آن مي‌شود معقول به نظر مي‌آيد. اما اين روند به خوبي توضيح داده نشده است مخصوصاً با در نظر داشتن اينكه اهداف پژوهشي اصولي‌تر هستند كابردي‌تر، در مورد ترويج نتايج پژوهشي شك و دودلي پيش مي‌آيد. به نظر مي‌رسد بين كاربرد نتايج پژوهش در علوم و كاربرد آمار در عمل يا اجرا اشتباه بوجود مي‌آيد.

ما اين اختلاف را با مراجعه به اشكال 3 – 1 بيشتر نشان خواهيم داد. در شكل 1 تلاش كرده‌ايم تا روند ترويج نتايج پژوهش را با استفاده از «مدل متد علمي» به تصوير بكشيم.
نكته‌اي كه اينجا به ذهن خطور مي‌كند اين است كه دست كم نتايج پژوهش علمي در خود آن علم يا دانش بكار گرفنه مي‌شود تا ساير زمينه‌ها. يعني نتايج براي حمايت، تأكيد يا رد در طرحهاي علمي تئوريك است. استفاده از علوم مورد نياز در تكنولوژي و يا مهندسي موضوع بحث بعدي است. شاهد مدعاي اين امر كشف خاصيت نيمه رساناها در سال 1920 و بكار‌گيري آن در تكميل ترانزيستورها در سال 1948 مي‌باشد.
مطابق شكل 1 نيز چون كاربرد هر پژوهش علمي در خود آن علم است لذا احتمال بيشتري وجود خواهد داشت كه توجه مستمري نسبت به موارد مشابه در دراز مدت صورت بگيرد.
 

استفاده در تغيير تئوري ...................... ترويج ........................... پژوهش علمي

..                                                                           ..

..                                                                           ..

..                                                                           ..

..                                                                           ..

..                                                                           ..

..                                                                           ..

مدل ترويج پژوهش علمي............................................ استمرار پژوهش علمي figure1:

اما در فناوري اطلاعات، پژوهشي كه با آن در ارتباطيم، معمولا پژوهش كاربردي است. يعني مربوط به حل مشكل در دنياي واقعي است. (و اين به معني تكذيب امكان اطلاعات علوم پايه نيست بلكه در حال حاضر هر مورد اصلي در حوزه تخصصي ما به تعدادي از رشته‌هاي آموزشي ديگر متعلق است و علوم اطلاعات بيشتر و بيشتر به رشته‌هاي چند منظوره شكل مي‌پذيرد.)

پذيرش ..........................رواج پژوهش ............................... پژوهش

..                                                                                                                ..

..                                                                                                                ..

..                                                                                                                ..

تغيير نگرش                                                                                              انطباق

..                                                                                                                ..

..                                                                                                                ..

..                                                                                                                ..

انتقال ....................تغيير سازماني ..................... ابزار و اسباب مناسب

ابزار سازماني يك پژوهش: Ligure

مدل پژوهش در عمل Ligure

پروژه INISS از همان آغاز به عنوان پروژه اقدام پژوهي طرح ريزي شده است و براي آن 3 مرحله پيش بيني شده است كه به قرار زير هستند.
I . يك دوره از مجموعه داده‌هايي كه از طريق مشاهدات سازماندهي شده در سازمان خدمات اجتماعي براي پژوهشگر اطلاعات روز به روزي از كار كردهاي سازمان بوجود آورد در عين حال كه امكان توسعه فرضيه‌هاي پژوهشي را دارد.
II. مرحله مصاحبه‌هاي سازماندهي شده براي جمع‌آوري مقدار اطلاعات بيشتر جهت آزمايش فرضيه‌هاي پژوهشي.
III. دوره‌اي از نوآوري‌ ابزارهاي آزمايشي در سرويسهاي اطلاعاتي بر اساس فيد بكهاي مراحل 2و1  انتخاب نوآوريها بر اساس مشاوره با مديريت سازمان و پرسنل آن.
با وجود فاصله كوتاه در طول پروژه كه نتيجه تغيير در سازمان سرمايه‌گذاري بود بعد از مرحله مصاحبه، سه مرحله تشريح شده فوق تحت مدل هدايتگر – پژوهشگر دنبال شد.
لازم به ذكر است كه نوآوري به هيچ عنوان براي كاربران اطلاعاتي چيز بديع و نوظهوري نيست حقيقت نوظهور بودن در اين امر است كه تقريباً هر كدام از سرويسهاي اطلاعاتي در نوع سازماني كه در آن كار انجام مي‌دهند بديع و تازه هستند.
در آغاز اين پروژه آژانس سرمايه‌گذاري DHSS با منويي از حدود 30 پيشنهاد براي بهبود و توسعه روابط و اطلاعات در همه سطحها سازماني ارائه شد.
به ما پيشنهاد شد كه تلاشمان را بر روي مرحله كار عملي (پژوهش ميداني) متمركز كنيم. (يعني سطحي كه در آن به ارباب رجوع خدمات ارائه مي‌شود) در نتيجه تعداد 8 مورد در ليست كاهش يافت.
در مصاحبه با اعضاي سازمان (افرادي كه از ابتداي پروژه همكاري داشتند.) اين نوآوريها بالاخره در 18 منطقه و اداره محلي) در 7 سازمان خدمات اجتماعي و با 3 نوع مديريت محلي صورت گرفت. يعني در شهر لندن، ناحيه متروپوليتان و ايالت شاير.
نوآوريها شامل مراحل زير بودند:
ý دوره‌هاي آموزش ضمن خدمت در عملكرد ارتباطي و اطلاعاتي
ý بسط و توسعه مجموعه‌هاي اطلاعات محلي وابسته به سازمان اسناد و اطلاعات كه در مقايسه با آژانسهاي خيريه، مجموعه‌هايي كم هزينه‌تر و سهل الوصول‌تر هستند.

ý مجموعه ادبيات مونوگراف براي ادارات محلي بوسيله خدمات كتابداري ايالتي يا كتابداري پژوهشي خود سازمان تامين شود و همچنين فهرست راهنمايي تخصص‌ها ايجاد شود.
ý ژورنالهاي مفيد و موثر آتيه نگري
ý بولتن‌ چكيده مقالات
ý تامين و تهيه جزوه‌هاي مورد نياز براي دوره‌هاي ضمن خدمت (آموزش خدمات رساني)
ý همكاري با بولتن، سنجش اطلاعات پرسنل
واضح است كه بيشتر از آنچه كه در اينجا بر شمرديم كارهاي قابل اجرا وجود دارند و ما بر روي نتيجه‌گيري عمومي خود كه به مفيد بودن اقدام پژوهي مربوط است متمركز خواهيم شد. لذا هر كس كه مشتاق داشتن اطلاعات بيشتر در هر نوآوري مخصوص باشد مي‌تواند در اين زمينه با مدير مربوط ملاقات نمايد.
نتيجه‌گيري مراحل نوآوري در پروژه INISS
 نتيجه‌گيريهاي اين مرحله تحت موارد ذيل آورده شده است.
همكاري صادقانه در سازماني كه تحت مراحل نوآوري است كاملا ضروري است در يك كاربرد ويژه واضح بود كه رئيس محلي براي سازماندهي مجموعه اطلاعات (كه مرحله‌اي موقتي محسوب نمي‌شد) شور و شوق زيادي داشت بنابراين وقتي اعتقاد اوليه او تغيير يافت، نگرش او به ساير پرسنل منطقه نيز منتقل شد لذا آن شور و شوق اوليه در آنان كاهش يافت. اين نوآوري در اين اداره نسبت به ساير ادارات مشخصاً موفقيت كمتري داشت.
2 _ همكاري صادقانه كه در تشريح مشكل پژوهشي هم مهم مي‌باشد حتي با اجراي طرح پژوهشگري – هدايتگر به عنوان مثال تيم پژوهشي در آغاز خواهان جستجوي روشهاي تامين حفاظت اطلاعات براي حل مشكل گروههايي مثل كارگران داخلي بودند. اين ايده در اولين قدم توسط اداره‌اي كه گرداننده طرح بود بكلي تغيير يافت. يعني با توافق همه پژوهشگران تبديل به حمايت بيشتر از دوره‌هاي آموزش ضمن خدمت گرديد.
3 _ حمايت مدير محلي ضروري است. در موردي ديگر از نوآوري مجموعه اطلاعات، رئيس محلي كه فردي بيمار مشتاق براي اين طرح بود فضاي مورد نظر و حمايت لازم را فراهم كرد و پرسنل خود را براي استفاده از اين مجموعه تشويق كرد. همچنين در نوآوري ديگري كه در آن مديريت‌ها فوق به ايده‌هاي ما راغب بود و آنها معتقد بودند كه منافع سازمان در برخورداري از اين نوآوري است. در اين گونه موارد استفاده از نوآوري خيلي راحت‌تر است.
4 – گروه كاربري كه ظاهراً تشويق آنها نسبت به استفاده از اطلاعات مشكل است (مددكاران اجتماعي) نسبت به تهيه و تدارك سرويسهاي اطلاعاتي در يك محل كار تمايل نشان خواهندداد. و مجموعه كتاب و اطلاعات در اداراتي كه استفاده از راه دور از امكانات مركزي در آنان كم است بهره خواهند برد.
5 – جهت مفيد بودن اطلاعات فراهم شده، بايد اطلاعات مورد نظر به مشكل كنوني و يا موارد مورد دلخواه استفاده كنندگان (كاربران) مربوط باشند.
6- فراهم آوردن تغييرات سازماني لازم از طريق اقدام پژوهي جهت تطابق نوآوريها بعد از مرحله آرمايش امكانپذير خواهد بود. اگر نوآوريها به طور موثر نمايش داده شده و ارزيابي شوند و توسط مديريت و پرسنل سازمان رويت شوند در اين صورت مشكلات هم سازماني مورد ارزيابي قرار خواهند گرفت. رئيس بخش پژوهشي طبق گزارشي اعلام كرد كه نوآوري مربوط به چكيده مقالات بولتن تقريباً تنها سرويس اطلاعاتي بود كه به كاهش شديد بودجه‌بندي او كمك كرد.
در واقع، اين سرويس در حال حاضر براي همه ادارات مناطق فراهم شده و منابع موجود از طريق خريد آبونمان بولتن تهيه مي‌شود ما از طريق خريد كتابها يا عضويت ژورنالهاي جديد
7- يكي ار موثرترين روشها ايجاد آگاهي نسبت به مشكلات ارتباطي – اطلاعاتي و آمادگي براي پذيرش نوآوري از طريق آموزش است. در دو مورد ماد دوره‌هاي آموزشي بخش آموزشي – چگونگي ارتباط با ادارات را برگزار كرديم. نتيجه گيري ارزيابيها چنين هستند.
در مصاحبه زير معلوم شد كه شركت كنندگان در دوره‌ها سعي مي‌كردند موارد زير را در نظر داشته باشند:
1 – تلاش مي‌كردند در برخوردها منظم بوده و طرز برخوردهاي خود را كنترل كنند.
2 – آگاهي بيشتر از داشتن وجدان كاري در انتقال اطلاعات به زير دستان .
3 _ آگاهي ازنيازهاي اطلاعاتي همكاران، تلاش براي تميز اطلاعات مورد نياز آنها به طور موثر.
4 – فعال بودن در اشاعه اطلاعات
5 – آگاهي از تغييرات اطلاعات رفتاري مردم
پروژه دوم: مديريت آموزشي
تبادل اطلاعات (EMIE)
دومين پروژه‌اي كه در اينجا توضيح داده شده است با روش متفاوتي بيان شده است و نقش پژوهشگر خارجي مانند آنچه كه در پژوهش در عمل داشتيم به مثابه مشاور است. در اين مورد پيش

دهيم و همانطور كه فرضيه پذيرش بيشتري پيدا مي‌كند نتايج مطالعات مقايسه‌اي به سرعت در دسترس خواهد بود براي راهنماي كارهاي بعدي.
نتيجه‌گيريها
ما تعدادي از موارد را كه از متدهاي پژوهش در عمل در علوم اطلاعات استفاده كرده بودند بحث كرديم و به دو مثال هم نظري افكنديم . ما درباره كاربرد اين فرضيه در علوم اطلاعات به طور عمومي و سرويس اطلاعاتي به طور خصوصي نتيجه‌گيري خواهيم كرد به نظر ما «مدل كتابخانه دانشگاه» براي سرويس كتابخانه به خوبي كار برد دارد وقتي كه كاربران به طور عميق انگيزه‌دار باشند، به طور مشابه «مدل سازمان پژوهش علمي» نيز از سرويسهاي اطلاعاتي وقتي كه كاربران موضوعات مورد دلخواه خود را برمي‌شمارند و در تخصصهايي كه مورد توجه آنها است مناسب و دلخواه خواهد بود .
در عين حال فرضيه پژوهش در عمل تعدادي از مزاياي زير را در بر خواهد داشت: 
- متخصصان اطلاعاتي را قادر مي‌سازند تا بيشتر درباره ارتباطات و مشكلات آن در دنياي واقعيتها بدانند.
- مشكلات در زمينه‌هاي سازماني آنها مشهود خواهد بود.
يادگيري درباره اينكه چگونه شركت كنندگان كارهايشان را انجام مي‌دهند و درباره‌ پيش‌ذهنهاي آنان درباره بخشي كه اطلاعات در آن كار مي‌كند ممكن خواهد بود. 
- ابزار مناسب براي اطلاعات متخصصان درباره سرويسهاي اطلاعاتي و تكنيكهاي جستجوگر از نقطه‌نظر ارتباط آنان با مشكلات در دست اقدام فراهم مي‌كند. 
- آگاهي بيشتري در باره مشكلات محاطي اطلاعات ارتباطات براي هر دو گروه شركت كنندگان و متخصصان اطلاعات فراهم مي‌كند.
-شرايطي را فراهم مي‌كنند تا تغييرات سازماني تأمين شود.
به طور خلاصه پژوهش در عمل ابزار مناسب براي شرح درباره روابط بين متخصصان اطلاعاتي و